 |
|
Zeki Velidi Togan
Zeki Velidi Togan, 10 Aralık 1890 tarihinde Başkurt ilinde İsterlitamaka bağlı Küzen köyünde doğdu. Daha ilk mederse tahsilini yaparken bir yandan da özel Rusça dersleri alıyordu. Öğretmen olan annesinden Farsça öğrenmeyi de ihmal etmiyordu. 1902 yılında orta tahsil için Üteke bulunan dayısı Habib Neccarın medresesine gitti. Buradaki öğrenimi sırasında Arapça dersler alarak dil bilgisini geliştirdi. 1908de köyünden kaçarak Kazana gelip burada özel dersler aldı. Bu arada Katanov ve Aşmarin gibi bilginlerle tanıştı. 1909 yılında mezun olduğu Kasımiye medresesine “Türk Tarihi ve Arap Edebiyatı Tarihi Muallimi” oldu. 4 yıl süren bu öğretmenliği sırasında 1911 sonlarında yayınladığı Türk ve Tatar Tarihi adlı kitabı sayesinde meşhur olmaya başladı. Bu eserin iyi yankıları sayesinde Kazan Üniversitesi Arkeoloji ve Tarih Cemiyetine Aza seçildi. 1913te Ferganeye, 1914te Buharaya araştırmalar yapmak için gönderildi. Bu seyahat neticelerine ait hazırlamış olduğu raporlar başta Petersburg Arkeoloji Cemiyeti olmak üzere Kazan ve Taşkent Arkeoloji cemiyetleri mecmualarında yayınlandı. Bu arada Prof. Katanovun şimdi İstanbul Üniversitesi Türkiyat Enstitüsünün esas nüvesini teşkil edecek olan kitaplarının Türkiyeye gönderilmesine vesile oldu. Daha sonra Rus Millet Meclisi Dumada Ufa Müslümanlarının temsilcisi olarak bulunmak üzere Petersburga gitti. Bilimsel çalışmalarına siyasî çalışmalarını da eklemiş oluyordu. Bu sırada Bolşevik ihtilali patlak verince o da Türklerin durumunun düzelmesi için mücadeleye girişti. Bolşevik İhtilalinden 22 gün sonra 29 Kasım 1917de Başkurt ilinin muhtariyeti ilan edildi. Örenburgu 18 Şubat 1918de işgal eden Sovyetler onu tutukladılarsa da 7 Haziranda hapisten kaçtı. Başkurt hükümeti kurulduğunda Togan, Harbiye Nazırı oldu. Bundan sonra Lenin, Stalin ve Troçki ile defalarca görüşütü fakat olumlu sonuç alamayınca Türkistana çekilip orada mücadeleye karar verdi. 1920-23 yıllarında Türkistanda amansız bir mücadeleye girişti ise de başarılı olamadı. Basmacı Hareketinin içinde bulundu. Türkistan Millî Birliğinin kurucusu ve ilk başkanıdır. Paris, Londra ve Berlindeki bir çok Orta-Asya tarihçisi onunla çalışmak istemesine rağmen, devrin Türkiye Milli Eğitim Bakanı Hamdullah Suphi, Fuat Köprülü, Rıza Nur, Yusuf Akçuranın istekleri sayesinde Türkiyeden davet aldı. 20 Mayıs 1925te geldiği Türkiyede Maarif Vekaleti Telif ve Tercüme Encümenine tayin edilmiştir. O zamanki Ankaranın kitap açısından yetersiz olması yüzünden kendi isteği ile İstanbul Darülfünunu Türk Tarihi Müderris Muavinliğine tayin edildi. Bundan sonra İstanbul ve Anadolu kütüphanelerinde hummalı çalışmalarına başladı. Fakat, 1932de I. Türk Tarih Kongresinde tıp doktoru Reşit Galipin sunduğu Orta Asyada iç deniz olduğu ve bunun sonradan kuruduğu konusu hakkındaki tebliğini eleştirince, Togan aleyhine bir kamuoyu oluştu. Kendisine takınılan bu kötü tutum üzerine ülkeyi terk etme kararını verdi. 8 Temmuz 1932de istifa ederek Viyanaya gitti. 1935te doktora çalışmalarını bitirdikten sonra Bonn Üniversitesinde, 1938de Göttingen Üniversitesinde ders verdi. 1939da Millî Eğitim Bakanının daveti üzerine tekrar Türkiyeye geldi. İstanbul Üniversitesinde Umumî Türk Tarihi Kürsüsünü kurdu. İkinci Dünya Savaşının sonlarına doğru Türkiyede Sovyetler aleyhine faaliyet ve Turancılık suçundan tutuklanıp mahkeme edildi. 10 yıl hapse mahkum edildiyse de Askerî Mahkeme kararı bozdu ve Togan beraat etti. 1948de yeniden döndüğü üniversitedeki görevine ölümüne kadar devam etti. 1951de İstanbulda toplanan XXI. Müsteşrikler Kongresine Başkanlık etti. Bu onun bilimsel alandaki şöhretini çok daha artırdı. Zeki Velidi Togan 26 Temmuz 1970te İstanbulda vefat etti. HAKKINDA YAZILANLAR Zeki Velidi unutulmadı Zaman 7 Temmuz 2001 20. yüzyılın önemli şarkiyatçılarından Ord. Prof. Zeki Velidi Togan (1891-1970), doğduğu topraklarda unutulmadı. Başkortostan Cumhurbaşkanı Danışmanı Emir Yoldaşbayev, uzun bir süredir yürüttüğü Zeki Velidi çalışmalarını kitaplaştırdı. Yoldaşbayev’in kaleme aldığı, “Çağdaşlarının Hatıralarında Bilinen ve Bilinmeyen Yönleriyle Zeki Velidi” isimli kitap, Başkortostan ve Rusya’da piyasaya sürüldü. Anahtar Kelimeler:Zeki Velidi Togan biyografisi,Zeki Velidi Togan hayatı,Zeki Velidi Togan özgeçmişi, Zeki Velidi Togan geçmişi |